Có những học sinh dành nhiều tháng, thậm chí nhiều năm để học cách đọc dữ liệu từ một ngôi sao, tính toán chuyển động của thiên thể hay giải những bài toán vật lý mà phần lớn bạn bè cùng tuổi chưa từng gặp. Điều gì khiến một lĩnh vực khó như thiên văn học vẫn đủ sức hấp dẫn người trẻ?
Khi kiến thức không còn nằm trên trang giấy
Theo thống kê của IOAA, các kỳ thi gần đây ghi nhận 233 thí sinh năm 2022, 236 năm 2023, 232 năm 2024 và 288 năm 2025. Con số 320 học sinh đăng ký cho IOAA 2026 cho thấy sự quan tâm đối với một lĩnh vực đòi hỏi nền tảng toán học, vật lý, khả năng quan sát và xử lý dữ liệu.
Điều đáng chú ý là cách học sinh sử dụng kiến thức trong cuộc thi. Qua các phần thi lý thuyết, phân tích dữ liệu và thực hành quan sát, học sinh không chỉ nhớ công thức mà phải dùng chúng để lý giải những hiện tượng và vật thể trong vũ trụ.
Không chỉ riêng IOAA, tại các sân chơi STEM quốc tế, học sinh tham gia thiết kế, lập trình và phát triển các giải pháp công nghệ cho những bài toán thực tế. Người trẻ không chỉ tiếp nhận kiến thức khoa học mà sử dụng kiến thức để đặt câu hỏi, thử nghiệm, hợp tác và tạo ra lời giải.
Ở Việt Nam, mùa tuyển sinh đại học 2026 có 467.590 thí sinh đăng ký ngành STEM, tương đương 53,4% tổng số thí sinh đăng ký xét tuyển, theo số liệu Bộ Giáo dục và Đào tạo. Con số này không đồng nghĩa hơn một nửa học sinh sẽ theo học STEM, nhưng cho thấy nhóm ngành này đã trở thành một phần đáng kể trong cân nhắc nghề nghiệp của người trẻ.
GS.TS. Phạm Thành Huy - Phó Giám đốc Đại học Phenikaa chia sẻ: "Khi học sinh hiểu một công thức giúp giải thích điều gì, hoặc tự dùng kiến thức để tạo ra một sản phẩm, các em có thêm lý do để học sâu. STEM vẫn đòi hỏi sự kiên trì, nhưng việc nhìn thấy ý nghĩa của kiến thức có thể giúp người học chủ động hơn trong quá trình khám phá."
Tò mò cần một nơi để đi tiếp
Để một học sinh đi từ "thích khoa học" đến "có năng lực làm khoa học", các em cần giáo viên để đặt câu hỏi, không gian để thử nghiệm, thiết bị để biến ý tưởng thành sản phẩm, và nhà khoa học để nhìn thấy kiến thức đang được sử dụng ra sao ngoài sách giáo khoa.
"Một hệ sinh thái STEM cần giúp học sinh biết mình có thể làm gì tiếp theo sau lần trải nghiệm đầu tiên. Nhà trường duy trì cơ hội thực hành, giáo viên hướng dẫn, đại học và viện nghiên cứu hỗ trợ chuyên môn, còn doanh nghiệp mang đến những bài toán của thực tế. Điều quan trọng nhất là các mắt xích này không hoạt động rời rạc." - ông Huy cho biết thêm.
Tại Phenikaa, sự kết nối ấy đi từ phổ thông đến đại học và doanh nghiệp. Ở bậc phổ thông, Phenikaa School triển khai STEM theo hướng thực hành, với không gian Makerspace hơn 900 m² gồm các khu Robotics, IoT, Thiên văn, thực tế ảo và thực tế tăng cường, nơi một robot đi sai hướng hay một kết quả khác giả thuyết ban đầu trở thành lý do để học sinh thử lại.
Ở bậc đại học, Đại học Phenikaa là địa điểm chính cho các hoạt động trọng tâm của IOAA 2026, với Nhà Thiên văn mái vòm 16 m và hệ thống mô phỏng bầu trời. Từ 2026, trường cũng mở chương trình Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian.
Mắt xích cuối là doanh nghiệp, nơi trả lời câu hỏi "kiến thức này dùng ở đâu?". Trong mô hình kết nối sản xuất, công nghệ, giáo dục và nghiên cứu của Phenikaa, các hoạt động công nghiệp tạo bối cảnh để người học tiếp cận những bài toán thật về vật liệu, tự động hóa và dữ liệu.
Từ đó, hành trình STEM có thể trở thành một chuỗi liên tục từ phổ thông đến đại học và thực tế cùng doanh nghiệp. Không phải học sinh nào tham gia một cuộc thi khoa học cũng sẽ trở thành nhà khoa học, nhưng tư duy logic, khả năng đặt câu hỏi, thử nghiệm và giải quyết vấn đề là những năng lực có giá trị lâu dài, bất kể ngành nghề sau này.
IOAA 2026 đã khép lại sau những bài thi và lễ trao huy chương. Nhưng giá trị lâu dài hơn có thể nằm ở câu hỏi còn ở lại: một học sinh lần đầu quan sát bầu trời hỏi "ngoài kia có gì?" Và nếu phía sau em là một hệ sinh thái đủ tốt, câu hỏi ấy một ngày có thể trở thành "mình có thể làm gì để khám phá nó?"
