Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển vũ bão của khoa học công nghệ, việc làm chủ không gian vũ trụ đã trở thành một trong những thước đo quan trọng về tiềm lực và vị thế của mỗi quốc gia. Tầm quan trọng đó đã được thể hiện trong những quyết sách lớn hiện nay như Nghị quyết số 57-NQ/TW. Nghị quyết 57-NQ/TW xác định công nghệ vũ trụ (CNVT) là một công nghệ chiến lược, nhấn mạnh việc Việt Nam cần phát triển CNVT để chủ động, giảm sự phụ thuộc vào nước ngoài. Nghị quyết chủ trương ban hành các chiến lược nghiên cứu, ứng dụng CNVT để khai thác không gian vũ trụ và không gian biển, ngầm. Điều này bao gồm việc phát triển vệ tinh, các hệ thống chùm vệ tinh, công nghệ cảm biến và ứng dụng trong nhiều lĩnh vực như nông nghiệp, tài nguyên và an ninh. Song song đó, Chiến lược quốc gia về Khoa học Công nghệ và Đổi mới sáng tạo cũng nhấn mạnh yêu cầu tập trung vào các công nghệ lõi, công nghệ cao để tạo ra đột phá, trong đó công nghệ vũ trụ giữ vai trò mũi nhọn. Bối cảnh này đặt ra một nhiệm vụ chiến lược, cấp bách cho Việt Nam trong việc xây dựng và phát triển năng lực vũ trụ tự chủ.
Trung tâm Vũ trụ Việt Nam (Vietnam National Space Center - VNSC), trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST), đã được thành lập vào năm 2011, sẽ là đơn vị quan trọng để thực hiện nhiệm vụ chiến lược này. VNSC được định vị là đơn vị tiên phong, đảm nhiệm sứ mệnh dẫn đầu trong nghiên cứu, ứng dụng, phát triển nguồn nhân lực và cơ sở hạ tầng kỹ thuật phục vụ ngành công nghệ vũ trụ quốc gia. Tầm nhìn chiến lược của Trung tâm là trở thành Trung tâm Vũ trụ Quốc gia, phục vụ hiệu quả sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an ninh quốc gia. Về chức năng, VNSC triển khai một phổ hoạt động toàn diện, bao gồm nghiên cứu cơ bản, điều tra cơ bản, nghiên cứu và phát triển (R&D), triển khai ứng dụng, đào tạo nguồn nhân lực và phổ biến kiến thức. Hiện nay, VNSC đã quy tụ được đội ngũ nghiên cứu mạnh với 4 Phó Giáo sư, 25 Tiến sĩ và 78 Thạc sĩ, làm việc tại các cơ sở ở Hà Nội, Khu công nghệ cao Hòa Lạc, Nha Trang và Thành phố Hồ Chí Minh. Trung tâm là đơn vị duy nhất tại Viện Hàn lâm có khả năng phát triển các vệ tinh quan sát Trái đất và đang vận hành, khai thác hiệu quả vệ tinh VNREDSat-1.
Chiến lược phát triển của VNSC được cấu trúc dựa trên bốn trụ cột chính, liên kết chặt chẽ và tương hỗ lẫn nhau.
- Trụ cột thứ nhất, Công nghệ Vũ trụ, được xem là nền tảng cốt lõi. Tầm nhìn của trụ cột này là từng bước làm chủ hoàn toàn quy trình công nghệ thiết kế, chế tạo, lắp ráp, tích hợp, thử nghiệm (AIT) và vận hành các hệ thống vệ tinh nhỏ mang thương hiệu "Made in Vietnam". Sứ mệnh này nhằm hướng tới sự tự chủ trong lĩnh vực vệ tinh chiến lược. Lộ trình phát triển công nghệ của VNSC được minh chứng qua một cách tiếp cận đa chiều và tăng dần độ phức tạp. Lộ trình này bắt đầu từ vệ tinh PicoDragon (1kg, 2013) để chứng minh công nghệ, tiến tới NanoDragon (4kg, 2021) với nỗ lực nội địa hóa linh kiện. Bước tiến quan trọng tiếp theo là MicroDragon (50kg, 2019), một dự án hợp tác với Nhật Bản mà trong đó VNSC tham gia sâu vào quá trình tự thiết kế. Song song, VNSC đã làm chủ hoàn toàn việc điều khiển, vận hành và khai thác vệ tinh quang học VNREDSat-1 (130kg) từ năm 2013. Trong tương lai gần, việc tiếp nhận và làm chủ vệ tinh LOTUSat-1 (600kg), sử dụng công nghệ radar khẩu độ tổng hợp (SAR) phức tạp, sẽ đánh dấu một bước ngoặt, nâng cao đáng kể năng lực giám sát quốc gia bất kể điều kiện thời tiết hay ban đêm.
- Trụ cột thứ hai là Ứng dụng Công nghệ Vũ trụ, nhằm mục đích đưa công nghệ vũ trụ phục vụ trực tiếp các bài toán thực tiễn của đất nước. Tầm nhìn của trụ cột này là tích hợp dữ liệu vệ tinh đa nguồn, khai thác sức mạnh của các công nghệ tiên tiến như Trí tuệ nhân tạo (AI) và Xử lý dữ liệu lớn (Big Data). Sứ mệnh là đưa thông tin không gian vào phục vụ công tác quản lý, giám sát tài nguyên thiên nhiên, môi trường, ứng phó với thiên tai và biến đổi khí hậu. Các ứng dụng viễn thám từ VNSC đã mang lại những đóng góp thiết thực cho sự phát triển bền vững, từ giám sát sản xuất nông nghiệp (lúa, tài nguyên nước), quy hoạch đô thị, đến quản lý thiên tai (bản đồ ngập lụt, sạt lở), qua đó trực tiếp mang lại lợi ích kinh tế và tăng cường an ninh quốc gia.
- Trụ cột thứ ba, Khoa học Vũ trụ, tập trung vào nghiên cứu cơ bản và mở rộng biên giới tri thức. VNSC đặt tầm nhìn xây dựng một trung tâm nghiên cứu khoa học vũ trụ đạt trình độ quốc tế, với các lĩnh vực trọng tâm như vật lý thiên văn. Sứ mệnh của trụ cột này là thực hiện các công trình nghiên cứu khoa học có giá trị, công bố quốc tế, góp phần vào kho tàng tri thức chung của nhân loại đồng thời giải quyết các bài toán khoa học cơ bản của Việt Nam, thông qua việc vận hành các đài quan sát và kính thiên văn.
- Trụ cột thứ tư là Đào tạo và Phổ biến kiến thức Vũ trụ. Đây được xem là một sự đầu tư chiến lược vào vốn trí tuệ tương lai của quốc gia. Tầm nhìn của trụ cột này là xây dựng một "xã hội hiểu biết về vũ trụ" và góp phần hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao. Sứ mệnh là truyền cảm hứng cho thế hệ kế cận và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của khoa học vũ trụ, thông qua các hoạt động tại Trung tâm Khám phá Vũ trụ (Nhà chiếu hình vũ trụ), các chương trình giáo dục STEM, và hợp tác chặt chẽ với các tổ chức giáo dục.
Để hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược tham vọng, đặc biệt là mục tiêu sở hữu một chùm 5 vệ tinh quan sát Trái đất vào năm 2030, yếu tố con người, đặc biệt là nguồn nhân lực trẻ, đóng một vai trò quyết định. Trung tâm Vũ trụ Việt Nam xác định thế hệ trẻ, đặc biệt là các sinh viên được đào tạo chuyên ngành tại các cơ sở uy tín như Viện Công nghệ Hàng không Vũ trụ (IAT), là nguồn lực kế cận thiết yếu. Sinh viên IAT được trang bị kiến thức nền tảng vững chắc trong các lĩnh vực then chốt như kỹ thuật cơ khí, điện tử viễn thông, công nghệ thông tin, tự động hóa, và khoa học vật liệu, vốn là những mảng kỹ thuật cốt lõi trong công nghệ vũ trụ. Cơ hội hợp tác và phát triển nghề nghiệp tại VNSC rất rộng mở, bắt đầu từ các chương trình thực tập, tham gia vào các dự án R&D cụ thể, đến việc thực hiện các đồ án tốt nghiệp gắn liền với bài toán thực tiễn của Trung tâm. Trong tương lai gần, các kỹ sư tốt nghiệp từ IAT là ứng cử viên hàng đầu cho các vị trí tại VNSC, trực tiếp tham gia vào quá trình thiết kế, chế tạo và vận hành các hệ thống vệ tinh "Made in Vietnam" thế hệ mới, cũng như phát triển các thuật toán AI để khai thác hiệu quả nguồn dữ liệu viễn thám.
Phát triển công nghệ vũ trụ là một hành trình dài hạn, đòi hỏi sự đầu tư chiến lược, kiên trì và một tầm nhìn xa. Với định hướng rõ ràng từ Nghị quyết 57, cùng chiến lược 4 trụ cột toàn diện, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam đang từng bước xây dựng nền móng vững chắc cho ngành vũ trụ quốc gia. Trong tiến trình đó, sự tham gia chủ động và tích cực của thế hệ trẻ, những kỹ sư và nhà khoa học tương lai, là yếu tố then chốt để Việt Nam có thể tự chủ công nghệ, khai thác hiệu quả không gian vũ trụ, và khẳng định vị thế của mình trên bản đồ công nghệ toàn cầu.
